Wstęp wzbroniony

Polska jak długa i szeroka usiana jest tablicami. Tereny miejskie i wiejskie, podmiejskie, zielone i uprzemysłowione. Wszędzie, na każdym kroku tablice z napisami: „Teren prywatny. Wstęp wzbroniony”. Jawna demonstracja własności i niechęci do dzielenia się nią z innymi. Skąd w Polsce ta niechęć do wpuszczania ludzi na swój teren? Notabene, teren najczęściej nie jest zbyt atrakcyjny i w ogóle nie miałoby się ochoty na niego wkraczać. Jest to więc raczej atak na zapas, manifestacja wrogości do obcego. Zakreślanie granic, zamykanie się z własnej woli. Dodatkowo jeszcze zawiera się w tym supozycja, jakoby chciało się tam wejść, więc tablica ma nas przed tym powstrzymać. Każdy może poczuć się nią obrażony, bo do każdego, kto przechodzi ulicą, napis jest skierowany. Każdy widziany jest zatem przez właściciela podwórza, domu, łąki czy drogi jako potencjalny najeźdźca, mówi mu się wara ode mnie. Nie ciekawisz mnie, mam cię w nosie.

Skąd ten strach przed obcym? Gdzie te watahy, które mają wtargnąć na ową własność? A jak wkroczą, to co się niby miało stać? To po komunie Polakom pozostał niezwykły sentyment do własności prywatnej. Odreagowywanie. Jakiś czas temu Magdalena Staniszkis mówiła bardzo ciekawie o zaniku pojęcia dobra wspólnego w polskiej mentalności, że ludzie w ogóle go nie rozumieją. W ślad za tym polskie prawodawstwo. Tymczasem źle pojęta własność prywatna psuje nam pejzaż miast i wsi. Stała się bożkiem, terroryzuje nas, wpycha się przed oczy i zakłóca nasz spokój. W miastach na ścianach, płotach czy ziemi – wszystkim, co prywatne – wiszą bannery, billboardy i koszmarne szyldy reklamowe psując życie wszystkim, nie tylko właścicielowi.

Byłam w Ojcowskim Parku Narodowym. Piękna, spokojna dolina, płynie rzeka, cudowne powietrze, mało ludzi, bo pogoda niezbyt dobra. Wszędzie jednak, na każdej łące, prawie przy każdej bramce właściciele skrzętnie poumieszczali odstraszające tablice. Czy czegoś by im ubyło, gdyby tablic nie umieścili? Tymczasem pokazują co o nas przyjezdnych, gościach myślą.

Dlaczego nie zobaczyłam wystawy Zbyluta Grzywacza?

Dzisiaj wybrałam się na wystawę Zbyluta Grzywacza do Muzeum Narodowego w Krakowie. Poszłam rodzinnie, z dzieckiem w wózku. Wystawa ogromna, świeżo otwarta, wpisująca się w tradycję tutejszych wielkich wystaw z pomnikowymi katalogami – nie mogłam jej ominąć. Udałam się tam tym bardziej zaciekawiona, bo w jednej z zapowiedzi wyczytałam, że będzie to podsumowanie przebiegu kariery znanego krakowskiego twórcy i transformacji jego zainteresowań od zaangażowania społecznego po New Age.

Nie miałam wątpliwości, że Gmach Główny Muzeum (notabene już sama ta nazwa brzmi odstraszająco) będzie dostępny dla wózków. Główna instytucja kulturalna Krakowa i jedno z najważniejszych muzeów w Polsce na pewno ma windy, podjazdy i inne ułatwienia. Przecież inne, mniejsze mają – myślałam. Tymczasem wystawy nie zobaczyłam, bo moje oczekiwania się nie spełniły. Gmach ma szerokie i trudne do sforsowania wózkiem schody prowadzące do wejścia. Z boku znajduje się winda dla niepełnosprawnych. Zamknięta na klucz. Wnieśliśmy wózek i pytamy w muzeum dlaczego winda jest nieczynna. Okazuje się, że działa, ale jest dostępna tylko dla niepełnosprawnych (dla osób z dziećmi w wózkach już nie). Jak to dostępna – spytałam – skoro jest zamknięta. Jak ów niepełnosprawny ma z niej skorzystać? Okazuje się, że Muzeum Narodowe w Krakowie nie przewiduje sytuacji, że niepełnosprawny przyjedzie sam. Na pewno będzie z opiekunem i ten opiekun przyjdzie i weźmie klucz. Jakie to proste i jakie to żenujące…

Dodam, że w środku też są schody i też brakuje podjazdów. Na wystawę Grzywacza będę musiała przyjść z kimś, kto pomoże mi nosić wózek.

Przypadek Żemojdzin

Kilka dni temu ze zdumieniem zobaczyłam, że „Gazeta Wyborcza” interesuje się sztuką – i to nie w Warszawie, tylko w Gdańsku. Z jeszcze większym zdumieniem przeczytałam to, co „Wyborcza” opublikowała o pracach Aliny Żemojdzin, które miały zostać pokazane w Łaźni na wystawie zatytułowanej Kobiety awansem. Zdumienie brało się z tego, że po złych doświadczeniach z rolą mediów w organizowaniu nagonek na sztukę współczesną w Polsce czołowy polski dziennik, pragnący się nadal uważać za gazetę poważną, powtarza znane do znudzenia, złe mechanizmy. Pogoń za sensacją, newsem, który przyciągnie uwagę, robi swoje. Przerabialiśmy to w Polsce już tyle razy, że doprawdy „Wyborcza” powinna nabrać doświadczenia i wiedzieć, że nie tędy droga, jeśli zależy jej na traktowaniu kultury i twórców, a także ich widownię poważnie.

Pewnie już wszyscy o tym słyszeli, napiszę więc krótko, że artystka miała tam wystawić pracę, którą wykonała już wcześniej, jako dyplom na gdańskiej ASP, oceniony bardzo dobrze. Praca ta, o ile dobrze relacjonuję, składała się z całej serii kosmetyków do odchudzania, linii „aLine”, z projektem kampanii reklamowej, zdjęciami. Sednem całości jest fakt, że kosmetyki zostały wykonane naprawdę, z dodatkiem autentycznego tłuszczu ludzkiego pozostałego po zabiegu liposuction (czyli odsysania tłuszczu). Przynajmniej tak twierdzi artystka w relacjach prasowych.

Nie podoba mi się idea pracy. Jak słusznie wskazała Iza Kowalczyk czy bardziej szczegółowo Dorota Jarecka, realizacje oparte na podobnych pomysłach, bazujące na ludzkich wydzielinach, już się pojawiały. Tutaj aż rwie się na usta przykład Satysfakcji gwarantowanej Joanny Rajkowskiej. Mnie odrzuca banalność wymowy pracy Żemojdzin, zwłaszcza w zestawieniu z wysiłkiem włożonym w jej przygotowanie, z całą tą rozdętą formą. Z drugiej strony, pewnie taki był zamiar, pustka formy miała odzwierciedlać pustkę i efekciarstwo kultury konsumpcyjnej. W każdym razie praca nijak nie wstrząsa i przy dokonaniach sztuki krytycznej wydaje się być epigońska. Odchudzać ma tłuszcz wzięty z zabiegu odchudzania – no, niezwykłe. Taki pogrobowiec sztuki krytycznej.

Jednak bardziej niż praca młodej artystki bardziej interesuje mnie zdarty już do cna mechanizm reagowania na nią, sprowokowany przez artystkę – znowu (a znamy to z historii Doroty Nieznalskiej) nieświadomie. Media zadziałały, można powiedzieć, na pamięć, nauczywszy się w kwestii rzekomych skandali artystycznych, że się opłaca je wywoływać. Dziennikarka z gdańskiej „Wyborczej” Dorota Karaś rozmawiała z Aliną Żemojdzin i zmontowała artykuł bez zobaczenia jej pracy. Jak twierdzi, nie użyła wobec „aLine” słowa „kontrowersyjny”, nie znaczy to jednak, że nie podgrzała atmosfery, nie stworzyła nastroju oczekiwania na skandal. Artykuł ten opublikowała – i to naprawdę jest zdumiewające – ogólnopolska „Wyborcza”. Dziennikarka relacjonuje zdobywanie tłuszczu ludzkiego przez Alinę Żemojdzin – i w ogóle ten tłuszcz ją najbardziej fascynuje. Nie zapomniała o nazistach wytwarzających mydło z ludzi. Konsumpcjonizm i faszyzm – takie ładne paralele, i do tego jeszcze młoda sympatyczna dziewczyna jako autorka skandalizującego dzieła. Jak widać, tylko w takim kontekście w „Wyborczej” sztuka może pojawić się na eksponowanym miejscu.

Przeczytawszy sensacyjne newsy dyrektor Łaźni, Jadwiga Charzyńska, zdecydowała, że wystawa Aliny Żemojdzin się nie odbędzie. Po co przysparzać sobie kłopotu? „Wyborcza” wyrządza niedźwiedzią przysługę sztuce, Łaźni się udaje uniknąć skandalu, artystka ocalona przed publicznym biczowaniem… No, happy end. Jak widać, wyciągnięto wnioski z nagonki na sztukę, jaka doprowadziła m.in. do tego, że możliwa była sprawa Doroty Nieznalskiej. Tylko czy odpowiednie?

Relacje Wyborczej
Rozmowa z Aliną Żemojdzin

Muzeum Etnograficzne - ciąg dalszy

Dokończyłam zwiedzanie Muzeum Etnograficznego. Dobre wrażenie, jakie robi wejście do budynku, o czym pisałam już na blogu, zostało wzmocnione przez wyjątkowe jak na polskie muzea zachowanie pracowników. Tak kompetentnych, skorych do objaśnień, pomocy, a byłam z wózkiem, nie spotkałam chyba jeszcze nigdzie.

To jednak, że pracownicy stają się poniekąd przewodnikami po ekspozycji, świadczy o niej samej. Jak świadczy? Mam wątpliwości, czy jest najlepszą, na jaką to niewątpliwie ciekawe i dobre muzeum stać. Według mnie rządzą nią wszystkoizm i nastawienie na wycieczki szkolne. Edukacyjność, ale jednocześnie ekspozycja jest zbyt drobiazgowa i trudna w oglądaniu dla indywidualnych zwiedzających. Czego tu nie mamy? Zniknęła inscenizacja chaty góralskiej, ale druga chata (małopolska) się ostała, jako i wnętrze starej wiejskiej klasy szkolnej, wszystko wygląda jak zaprojektowane przez Kantora, a wykonane przez Kuśmirowskiego! (To powinno wystarczyć za wyjaśnienie dlaczego interesuję się tym akurat Muzeum). Inscenizacje przywodzą na myśl sztukę współczesną, a sprawy prawdy historycznej, odtworzenia, powtórzenia, pamiątki, wieku rzeczy, przechowywania i konserwacji, tak się zapętają, że nie wiadomo już co naprawdę jest kreacją a co prawdą. Z taką właśnie ekspozycją mieliśmy do czynienia na parterze.

Pierwsze piętro zaczyna się obiecująco. Wystawa pokazuje przebieg życia człowieka, jak rozumiem, na wsi, lub w małym miasteczku. (Dlaczego nie w dużym mieście?). I jakie są ramy czasowe, bo jakoś tak wypada na rozkwit etnografii w naszym kraju, od końca XIX wieku po połowę wieku XX. Mam także wątpliwości jakim obszarem geograficznym muzeum się zajmuje, bo oprócz Małopolski i Galicji, pojawiają się tu także różne obszary dawnych Kresów, a także np. Mazowsze czy Podlasie. Wszystko to jednak niekonsekwentnie. Ekspozycja szybko się rozrasta, nowe tematy się mnożą. Są przy tym potraktowane dość zdawkowo, co nie dziwi zważywszy na ich obfitość, po przebiegu życia zatem praca, święta, szkoła, organizacje społeczne. Każdy z nich zasługuje na oddzielną wystawę. Kapitalne są części poświęcone muzykantom, ubiorom, albo poświęcona pułapkom na zwierzęta. Coś dla Janka Simona, ale i inne osoby, zainteresowane projektowaniem ubiorów czy survivalem powinny przyjść i to zobaczyć.

Wystawa powstała w efekcie kompromisu. Doceniam świetnie dobrane eksponaty, są to rzeczy najbardziej interesujące, najstarsze, najdziwniejsze, wprowadzające jakieś nowum, wyjątkowe – nie ma chyba nudnego eksponatu. Dla kogo jednak to wszystko, kto to wszystko ogarnie i zrozumie? Jest tu za wiele tekstu, jest on zbyt szczegółowy, i nikt nie ma czasu ani tyle zdolności skupiania się, żeby wszystkie teksty drobnym drukiem przeczytać ze zrozumieniem. Dlatego właśnie wystawa potrzebuje przewodnika. Pomogłaby większa elastyczność i kreatywność wystawiennicza, więcej myślenia o widzu. Pomogłyby makiety, plany, instalacje wymagające udziału widza, które pokazałyby jak mieszkano, ubierano się, używano narzędzi.

Te same zarzuty odnoszą się do ekspozycji na najwyższym piętrze. Tu mamy do czynienia ze sztuką. Kapitalne klocki drzeworytnicze, doskonałe przykłady malarstwa odpustowego, dewocyjnego, z warsztatów Małopolski. Jasne staje się skąd czerpali malarze tacy jak Eugeniusz Mucha. Zrekonstruowano też stragan odpustowy z Kalwarii. Świetnie, ale za dożo, za zdawkowo, bez zwrócenia uwagi na sposób w jaki ludzie oglądają wystawy i co im z tego zostaje.

*
Doskonale jednak, że pierwszy krok został zrobiony. Muzeum będę kibicować.

Rabka, 1 marca

Rabka, pensjonat

Rabka, Muzeum w dawnym kościele św. Marii Magdaleny

Rabka, Muzeum w dawnym kościele św. Marii Magdaleny

Tropiki i wzruszenia przez nie dostarczane

Wystawa Vincenta Delbroucka nie jest uporządkowaną opowieścią o Hawanie, która miałaby swój początek i koniec, mimo że tytuł mógłby to sugerować. Jest to raczej poemat dygresyjny, ślad po licznych podróżach na Kubę i przede wszystkim intensywnych kontaktach z jej mieszkańcami. To zapis wrażenia, pamięć, która rozpełza się po ścianie galerii jak kolorowy kleks.

Zdjęcia wyglądają na wydruki z kolorowej drukarki, niedbale wykadrowane sprawiają wrażenie robionych na bieżąco dla samego siebie, a nie dla potomnych. Wszystko to każe myśleć o zawartości szuflady, do której Delbrouck wrzucał wszystko, co mu wpadło do ręki. „Beyond History” ma być prawdopodobnie taką kapsułą czasu, która przechowuje w stężonej formie emocje i doznania towarzyszące pobytowi na Kubie. Tak więc jest kolorowo, nastrojowo, uczuciowo. Jak w wideoklipie. Chociaż temperatura tej wystawy nie jest zbyt wysoka.

Tekst jest tutaj równie różnorodny, emocjonalny i fragmentaryczny. Pojawia się na zdjęciach, jako kartka z książki, jako strony z osobistego notatnika, w rozmaitości języków. Uderza jak ładnie i starannie ta wystawa jest zakomponowana. Nie jest niedbałe złożenie w całość sterty pamiątek, papierków itp. Swobodna poza jest wypracowana.

Staranność zakomponowania odbiera pamiątkom życie. Rodzi się przez to podejrzenie, że same nie powstawały bynajmniej jako zapisy na gorąco. Powstaje zatem sprzeczność: pomiędzy spontanicznością dziennika intymnego a robieniem czegoś na wzór, lecz dla ludzi, do wystawienia na widok publiczny. Pamiętnik to z założenia taka forma, która nie pokazuje autora w wyjściowym stroju, w jakim chciałby być widziany przez innych, lecz wstydliwie obnażonego ze słabostkami i brzydkimi cechami. Nie zmienia to faktu, że wiele pamiętników pisanych jest z myślą o publikacji, a zatem cenzurowanych i sztucznie tworzonych. Delbrouck nie byłby pierwszy, który tak robi.

Rozziew między autentycznym przeżyciem a prokurowaniem śladów widać w wielu miejscach. Gdy wiadomo, że ze spotykania ludzi, zbierania pamiątek, ma wziąć się „projekt”, to intymność staje się ekshibicjonizmem. I lekki ekshibicjonizm przeziera przez te pozy i opowieści. Choć i w nich Delbrouck nie posuwa się za daleko. Opowieść rozdziela się na poszczególne strumienie – spotkania z ludźmi -, lecz w gruncie rzeczy jest opowieścią o samym Delbroucku. Fragment rządzi na tej wystawie. Nie wiadomo dlaczego ci ludzie się tu znaleźli, kim są, co robią. Owszem, czegoś tam się dowiadujemy, są to urywki. Mamy zapewne poczuć się lekko zaciekawieni, że zaglądamy w cudze życie, albo przeciwnie – mamy się poczuć jak starzy znajomi. To złudzenie, w rzeczywistości, mimo niedbałej stylistyki i póz, ludzie nie odsłaniają się przed Delbrouckiem i przed nami. W gruncie rzeczy Kuba posłużyła za malowniczy pretekst do zrobienia projektu o byciu obcym w specyficznym środowisku, które się nie rozwija, stoi w miejscu i każdy przybysz traktowany jest jako osoba z innego świata, pewnie z wdzięcznością jako urozmaicenie nudnej egzystencji i szansa na coś lepszego.

Czy Vincent Delbrouck nie zachował się jak biały kolonizator, a ludzie ze zdjęć nie pozowali mu jednak, może bez jego wiedzy, czy nie odezwało się tu władza białego człowieka, bądź też człowieka z bogatego Zachodu, wyrażana okiem kamery? To, co rzuca mi się w oczy, nie zgadza się z tym, co pisała Katalin Timár, że Vincent Delbrouck nawiązuje uczuciowy kontakt z obiektami fotografii. Ludzie ci najpierw są mu bliscy, stają się kimś dla niego i w ten sposób dystans między nimi a fotografem się zatraca, zyskują całkowicie podmiotowy status. Na zdjęciach bronią się przed spojrzeniem, które mogłoby ich uprzedmiotowić.

Nie jestem pewna czy zachodzi wyżej opisany proces. Samo pisanie po zdjęciach z portretami Hawańczyków, przypinanie zdjęć pinezkami do ściany, kojarzy mi się z uwięzieniem ich w klatce (czarne, kanciaste litery) i z przyszpilaniem owadów. Ludzie ci są obiektem spojrzenia i doskonale o tym wiedzą. Co więcej, sprawiają wrażenie, jakby wiedzieli, że będą oglądani na całym świecie. Są jak egzotyczne zwierzęta wystawione na pokaz, wyrośli w biedzie i kulturze wiecznego niedoboru, mają wpojoną widzę, że ludzie nie są równi i że oni sami powinni się sprzedać jeśli mają coś zyskać. Coś z tej nieuchronnej konieczności, z tej wymiany zostawiło swój ślad w „Beyond History”.

Dlaczego Delbrouck musiał jechać aż na Kubę, żeby zrealizować tę pracę? Nie wydaje się ona w swojej koncepcji czerpać inspirację z pobytu na wyspie. Tytuł ma być sugestią, że w Hawanie czas się zatrzymał i że ludzie żyją tam w swoistym rezerwacie, w swoistym bezczasie? Ale gdzie to widać? W tym, że ludzie siedzą i nigdzie się nie spieszą? Taki projekt można zrobić gdzie indziej. Ciekawe byłoby odwrócenie – zobaczenie projektu Kubańczyka przebywającego w Brukseli i fotografującego jej mieszkańców. A może właśnie tutaj leży pies pogrzebany? Nie mógł powstać w Brukseli, bo Kuba zaoferowała egzotykę: tropiki, bieda, taniocha, ostre słońce i chętnych ludzi. Może to współczesna wersja mitu Południa, o jaki marzyli Cezanne, van Gogh i Gauguin? Wersja mitu o prymitywnym miejscu, gdzie przetrwały prawdziwe wartości.

Lubię sformułowanie „fotografia po Nan Goldin” – m.in. fotografie Delbroucka mają być tego przykładem. Ma być odsłonięty kawał życia, ze wstydliwymi miejscami, z banalnością, upływem czasu. U Nan Goldin mamy ludzi, których ona kocha. U Delbroucka mamy wystawę. Przypomniało mi się Lisbon Story Wendersa – film, który kiedyś bardzo mnie rozczarował. Teraz myślę, że musiał rozczarować, bo chodziło o spotkanie z miejscem. Miasto fascynuje, ale jest zaszyfrowaną księgą, pełną pułapek i nieoczywistości. Można tylko dotknąć jego powierzchni. To uporczywe gonienie za tajemnicą pokazał Wenders. U Vincenta Delbroucka miejsce pojawia się przez ludzi. Oni również, jak miasto, mają tajemnice w sobie i te tajemnice pozostają nietknięte. Delbrouck robi im zdjęcia, pisze o nich i do nich, uprawia jakieś czary, ale dotyczą one jego odczuwania. Zdaje się pozostawać bezradny wobec nieprzeniknioności Kubańczyków. Chyba nawet nie zdaje sobie z niej sprawy.


Vincent Delbrouck, „Beyond History. Havana 1998-2006”, 7 lutego – 14 marca 2009, Galeria ZPAF i S-ka, Kraków

Strona Galerii ZPAF i S-ka

Odnowione muzeum

Odnowiony hall, Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli, Kraków

Pozytywne zmiany zaszły w Muzeum Etnograficznym w Krakowie na placu Wolnica. Remont wejścia, nowa identyfikacja wizualna i oto zupełnie nowa instytucja. Do starej nie lubiłam chodzić, bo było to muzeum typowe dla polskiej rzeczywistości. Owszem, starano się, ale niemożność zwyciężała. Byłam na wystawie poświęconej "siostrze Malinowskiego" - Marii Czaplickiej. Jakieś powiewające kartki, żałosne inscenizacje, jakieś ksero. Wszystko przerażająco nieudolne, w stylu niedobrej wystawki okolicznościowej - bo ja wiem gdzie? - w szkole? w domu kultury? (nie chcę urazić szkół ani domów kultury).

Dzisiaj muzeum otwiera się nowym hallem i przedłużonymi godzinami otwarcia, w tygodniu do 19, a w czwartki nawet do 21. Zostały niedziele, kiedy muzeum zamyka się absurdalnie wcześnie, bo już 0 15, ale rozumiem, że to ustępstwo na rzecz pracowników...

Jestem pod wrażeniem nowej przestrzen wejściowej. Samoobsługowa szatnia wygląda jak dzieło sztuki. Jedna lada, pomalowana w paski - co jednocześnie nawiązuje do sztuki ludowej i najnowszych trendów w dizajnie - łączy stanowisko strażnika i pani w kasie. Ładne, proste pamiątki, przemyślane, krakowskie, z Panem Twardowskim na kogucie i Lajkonikiem, a także starannie wybrane książki. Pięknie.

Zobaczymy jak będzie wyglądała działalność odnowionego Muzeum.

strona Muzeum Etnograficznego